Elke gemeente heeft de plicht om toezicht te houden op de Alcoholwet. Toch leeft de wet in veel gemeenten vooral op papier. Het preventie- en handhavingsplan alcohol is het instrument dat daar verandering in moet brengen, maar dan moet het plan wel actueel en concreet zijn. Alcoholwet-inspecteur Marco Ooms laat zien hoe u van een verplicht document een werkend plan maakt.

Veel plannen zijn verlopen

In een brief aan alle gemeenten van 23 september 2025 wijst de staatssecretaris van VWS op onderzoek van Kwink: 79% van de gemeenten heeft een preventie- en handhavingsplan vastgesteld, maar 70% van die plannen is inmiddels verlopen. Slechts een klein aantal gemeenten heeft een actueel plan. Dezelfde brief noemt toezicht en handhaving essentieel voor effectief alcoholbeleid, omdat minderjarigen nog bij ongeveer twee op de drie pogingen alcohol kunnen kopen.

Wat de wet vraagt

Artikel 43a van de Alcoholwet verplicht de gemeenteraad om een preventie- en handhavingsplan alcohol vast te stellen. Het plan wordt elke vier jaar opnieuw vastgesteld, tegelijk met de nota gemeentelijk gezondheidsbeleid, en kan tussentijds worden gewijzigd. In het plan staat in ieder geval:

  1. wat de doelstellingen zijn van het preventie- en handhavingsbeleid;
  2. welke acties de gemeente onderneemt om alcoholgebruik, met name onder jongeren, te voorkomen;
  3. hoe het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties in de planperiode plaatsvinden;
  4. welke resultaten in de planperiode minimaal moeten worden behaald.

Dat laatste punt is waar het vaak misgaat. Een doel als “de naleving verbeteren” is niet toetsbaar. Zonder startpunt kan de raad na vier jaar niet zien of het beleid heeft gewerkt.

Waar plannen in de praktijk stranden

In onze gesprekken met gemeenten zien we steeds dezelfde knelpunten terugkomen:

  1. Geen nulmeting. Het plan leunt op landelijke cijfers, terwijl de naleving per gemeente en per type verkooppunt sterk verschilt.
  2. Preventie en handhaving los van elkaar. Voorlichting en controles worden door verschillende afdelingen gedaan, zonder dat de uitkomsten van de een de inzet van de ander bepalen.
  3. Toezicht dat de leeftijdsgrens niet kan meten. Toezichthouders worden snel herkend en kunnen zelf niet testen of een verkoper naar een ID vraagt.

Zo maakt u het plan concreet

  1. Begin met een nulmeting. Een nalevingsonderzoek per type verkooppunt geeft het startpunt waartegen u de resultaten in het plan formuleert.
  2. Formuleer toetsbare resultaten. Bijvoorbeeld een nalevingspercentage per kanaal dat u aan het eind van de planperiode wilt halen, met een herhaalmeting halverwege.
  3. Koppel preventie aan de uitkomsten. Koppel verkooppunten terug hoe ze scoorden, bied sportverenigingen een NIX18-avond aan en gebruik de voorbeeldbrieven die VWS voor horeca, supermarkten, slijterijen en sportkantines beschikbaar stelt.
  4. Benoem de handhavingsacties. Leg vast bij welke verkooppunten en met welke frequentie wordt gecontroleerd, en of u testkopers bij toezicht inzet. Wat daarvoor juridisch nodig is, leest u in ons artikel over testkopers bij toezicht op de Alcoholwet.
  5. Gebruik uw aanvullende bevoegdheden. De VWS-brief wijst onder meer op de three-strikes-out-maatregel bij herhaalde overtreding van de leeftijdsgrens. Daarnaast kan de gemeente op grond van artikel 25b van de Alcoholwet bij verordening een minimumleeftijd voor toegang tot horecalokaliteiten instellen, tot maximaal 21 jaar.

U hoeft het wiel niet uit te vinden

Op de Handreiking Alcoholwet staan instrumenten voor gemeenten, waaronder een e-learning voor toezichthouders en beleidsmedewerkers. Het Trimbos-instituut heeft een model preventie- en handhavingsplan ontwikkeld. De staatssecretaris moedigt gemeenten bovendien aan om samen te werken met buurgemeenten en kennis te delen, bijvoorbeeld over de inzet van minderjarige testkopers.

Hoe RCK helpt

RCK levert de meetgegevens die een plan toetsbaar maken: een nulmeting per type verkooppunt, een herhaalmeting en rapportage die bruikbaar is voor de raad. Waar handhaving nodig is, ondersteunen we uw toezichthouders met testkopers van 16 en 17 jaar en een eigen Alcoholwet-inspecteur. Plan een kosteloos adviesgesprek en we kijken samen naar uw huidige plan.

Bronnen: Alcoholwet, artikelen 25b en 43a (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 21 september 2026); brief van de staatssecretaris van VWS aan de colleges van burgemeester en wethouders, “Toezicht en handhaving Alcoholwet”, 23 september 2025, kenmerk 4205435-1087329-VGP.